مریم فاروقی قاجار، از اعضای خاندان قاجار ــ آخرین سلسلهٔ تورک در ایران ــ در گفت‌وگویی به بررسی تحولات سیاسی و اجتماعی ایران پرداخته و دیدگاه‌های خود را درباره آیندهٔ کشور بیان کرده است.

او در این گفت‌وگو با تأکید بر ساختار چندقومیتی ایران اظهار داشت که اقلیت‌های فرهنگی و قومی در مجموع بخش بزرگی از جمعیت کشور را تشکیل می‌دهند و به اعتقاد او، آیندهٔ ایران بدون به رسمیت شناختن حقوق فرهنگی، زبانی و هویتی این جوامع قابل تصور نیست. به گفتهٔ وی، هرگونه طرح برای آیندهٔ ایران باید بر پایهٔ پذیرش تنوع فرهنگی و احترام به هویت‌های گوناگون شکل گیرد.

فاروقی قاجار همچنین با اشاره به سیاست‌های تاریخی همگون‌سازی، از دوران پهلوی به دلیل آنچه همگون‌سازی اجباری خواند، انتقاد کرد و افزود که به باور او برخی از این رویکردها در ساختار حکمرانی کنونی نیز به اشکال متفاوت ادامه یافته است.

وی در بخش دیگری از سخنان خود به تحولات ژئوپلیتیکی قفقاز جنوبی پرداخت و اظهار داشت که ایجاد و فعال‌سازی کریدور زنگزور می‌تواند جایگاه جمهوری آزربایجان را در معادلات ترانزیتی منطقه و حتی جهان به‌طور چشمگیری تقویت کند و این کشور را به یکی از گره‌های مهم ترانزیتی میان شرق و غرب تبدیل سازد.

فاروقی قاجار در ادامه با اشاره به تجربهٔ تاریخی دورهٔ قاجار، آن دوره را مرحله‌ای توصیف کرد که در آن ایران در مسیر آشنایی با فناوری‌های نوین، ارتباط با جهان و تعامل با فرهنگ‌های گوناگون قرار داشت. به گفتهٔ او، آن دوره از نظر پذیرش تنوع فرهنگی و حضور اقوام مختلف در ساختار اجتماعی ایران نیز تجربه‌ای قابل توجه به شمار می‌رود.

در پایان، از مخاطبان دعوت می‌کنیم تا گفت‌وگوی کامل با مریم فاروقی قاجار را دنبال کنند؛ گفت‌وگویی که در آن دیدگاه‌های او درباره آیندهٔ ایران، حقوق ملت ها و تحولات منطقه‌با جزئیات بیشتری مطرح شده است.

خانم قاجار، ما دوست داریم با شما شروع کنیم. همه می‌دانند که شما از اعضای سلسله قاجار هستید. می‌توانید خودتان را برای ما معرفی کنید؟

من از مادری فرانسوی و پدری تبریزی متولد شدم. در پاریس و سوئیس بزرگ شدم و در دانشگاه کالج لندن اقتصاد خواندم. در لندن در بخش بانکداری کار کردم و اکنون شرکت فناوری خودم را اداره می‌کنم. من با همسرم در لندن زندگی می‌کنم.

شما وارث سلسله‌ای هستید که بین قرن‌های ۱۸ تا ۲۰ بر قفقاز جنوبی و ایران حکومت می‌کرد. تحولات منطقه را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

من از دوران دانشجویی‌ام سیاست‌های ایران و قفقاز جنوبی را دنبال کرده‌ام. امروز، می‌توانم هویت و موازنه قدرت در منطقه را بهتر درک کنم. علاقه قدرت‌های بزرگ به قفقاز چیز جدیدی نیست. اجداد من، قاجارها، برای کنترل ایران در آذربایجان ایران ساکن شدند زیرا این منطقه در برابر حملات روسیه آسیب‌پذیر بود.

امروزه، کشورهای قفقاز که بین ترکیه و روسیه قرار گرفته اند، مجبورند منافع متضاد خود را متعادل کنند. ایجاد کریدور زنگزور توسط آذربایجان پس از جنگ، این منطقه را در کانون توجه جهانی قرار خواهد داد. قفقاز جنوبی، به ویژه آذربایجان، به یکی از مهمترین مناطق ترانزیتی جهان تبدیل خواهد شد. با این حال، آذربایجان ایران به دلیل ملاحظات دولت تهران از این امر سودی نخواهد برد.

تنش‌ها مدت‌هاست در ایران وجود داشته است. با توجه به اینکه رضا پهلوی از نظر سیاسی بیشتر در معرض دید قرار می‌گیرد، کدام گزینه برای ایران بهتر است؟

به عنوان یک تورک  آذربایجانی ایرانی، هیچ‌کدام برای ما خوب نیست. سیاست پان‌فارسیسم که در دوران رضاشاه اجرا شد، با هدف جذب اجباری اقلیت‌ها بود. وقتی آذربایجانی‌ها خواستار خودمختاری شدند، حادثه ۲۱ آذری رخ داد که در آن ۲۵۰۰۰ نفر کشته شدند. این خاطره هنوز زنده است.

جمهوری اسلامی سیاست‌های جذب مشابهی را ادامه داد. از سوی دیگر، رضا پهلوی مسئله اقلیت‌ها را نادیده می‌گیرد و ایران را به عنوان کشوری با هویت واحد تعریف می‌کند. با این حال، بیش از ۶۰٪ از جمعیت را اقلیت‌ها تشکیل می‌دهند و خواسته‌های اساسی آنها حقوق فرهنگی است. بدون این به رسمیت شناختن، آینده‌ای پایدار در ایران ساخته نمی‌شود.

آیا به بازگشت به صحنه سیاسی فکر می‌کنید؟

البته که من این را دوست دارم. با این حال، فضای رسانه‌ای تا حد زیادی تحت سلطه رضا پهلوی است. دوران پهلوی روایتی تاریخی را بنا نهاد که قاجارها را ضعیف و فاسد نشان می‌داد. این روایت برای مشروعیت بخشیدن به جذب اجباری و جلوگیری از روایت تاریخ خود توسط اقلیت‌ها ایجاد شد. بنابراین، صداهای سیاسی جایگزین کمتر شنیده می‌شوند.

اگر قاجارها امروز بر ایران حکومت می‌کردند، تصویر چگونه می‌بود؟

قاجارها اهمیت زیادی برای آوردن فناوری از اروپا قائل بودند. محمد شاه قاجار عکاسی را به ایران آورد و ناصرالدین شاه آن را بیشتر توسعه داد. آنها در حالی که می‌خواستند ایران را به جهان متصل کنند، سعی کردند استقلال آن را نیز حفظ کنند. ایران در حالی که همسایگانش مستعمره می‌شدند، مستقل ماند. احترام به اقلیت‌ها وجود داشت و گذرنامه و پول رایج قوی بودند. هیچ نشانه‌ای وجود ندارد که این مدل رابطه با جهان تغییر کند.

خانم قاجار، از اینکه وقت گران‌بهای خود را در اختیار ما قرار دادید و دیدگاه‌های خود را با مخاطبان ما در میان گذاشتید، صمیمانه سپاسگزاریم

من نیز از شما و مجموعهٔ رسانه‌ای‌تان سپاسگزارم که این فرصت را فراهم کردید تا درباره مسائل مهم ایران و آیندهٔ آن گفت‌وگو کنیم. امیدوارم چنین گفتگوهایی بتواند به درک بهتر واقعیت‌های جامعهٔ ایران و ضرورت احترام به تنوع فرهنگی و هویتی در کشور منتهی شود.